Charter lii tutk\u00e2mhaah\u00e2, mon lii rutt\u00e2d\u00e2m EU Horisont 2020 -ohjelm. Tot lii \u0161odd\u00e2m, ko l\u00e1\u00e1 halijd\u00e2m iberdi\u0111 pyerebeht prosesijd, moi tet arktisii ku\u00e1vlui \u0161o\u014b\u014b\u00e2d\u00e2h j\u00e1 eenn\u00e2mkevttim nub\u00e1stuveh jotel\u00e1vt.<\/p>\n\n\n\n
Haav\u00e2 nomm\u00e2 lii u\u00e1nidum e\u014bg\u00e2l\u00e2skiel\u00e2g noom\u00e2st: Drivers and Feedbacks of Changes in Arctic Terrestrial Biodiversity <\/em>(Arktisii eenn\u00e2mlu\u00e1ndu biodiversiteet nub\u00e1stus\u00e2i tov\u00e2tteijeeh j\u00e1 m\u00e4ccee proseseh). <\/strong>Haah\u00e2 lii \u00e1lg\u00e1m \u010doh\u010duv 2020 j\u00e1 pi\u0161t\u00e1 nelji ive. Tast l\u00e1\u00e1 f\u00e1\u00e1rust 21 tutk\u00e2ml\u00e1j\u00e1d\u00e2ss\u00e2d oovce staat\u00e2st (tiev\u00e2sl\u00e2\u0161 listo lii t\u00e4\u00e4bbin<\/em>). Charter-haav\u00e2 koordinist Laapi oll\u00e2\u0161koovl\u00e2 Arktis\u00e2\u0161 ku\u00e1vd\u00e1\u0161 ja ton hovd\u00e2 lii tutk\u00e2mprofessor Bruce Forbes.<\/p>\n\n\n\n Charter-haav\u00e2 ku\u00e1vd\u00e1\u0161 tutk\u00e2m\u010duos\u00e2tt\u00e2sah l\u00e1\u00e1 nub\u00e1stusah, moh l\u00e1\u00e1 joo\u0111oost Tave-Europast j\u00e1 Taveviest\u00e2r-Ruo\u0161\u00e2st. \u0160o\u014b\u014b\u00e2duv j\u00e1 eenn\u00e2mkevttim nub\u00e1stusah vaigutteh ovd\u00e2merkk\u00e2n lu\u00e1ndu maa\u014bg\u00e2pi\u00e4l\u00e1l\u00e2\u0161vuot\u00e2n, muot\u00e2tilijd, mer\u00e2jie\u014b\u00e2n sehe sud\u00e2h\u00e1nn\u00e1\u00e1s tu\u00e1lun j\u00e1 pols\u00e1id. Toi nub\u00e1stusah vaigutteh pelestis oppeet Arktis \u0161o\u014b\u014b\u00e2d\u00e2hh\u00e2n.<\/p>\n\n\n\n \u0160o\u014b\u014b\u00e2duv, eenn\u00e2mkevttim j\u00e1 lu\u00e1ndu maa\u014bg\u00e2pi\u00e4l\u00e1l\u00e2\u0161vuo\u0111\u00e2 nub\u00e1stusah l\u00e1\u00e1 merkkuumist erom\u00e2\u0161\u00e1vt tagarij ulmui arg\u00e2elimist, ki\u00e4h pargeh lu\u00e1ndust, tegu pu\u00e1suiulmuuh. Ovd\u00e2merkk\u00e2n t\u00e4lviv 2013\u20122014 l\u00e2i Jamal-njaarg\u00e2st, maailm vij\u0111os\u00e1vt tehelii pu\u00e1suitu\u00e1luku\u00e1vlust Siberiast, viij\u0111es ku\u00e1vluin \u010dyehi. Ton tet nenetseh, ki\u00e4h oroh Jamal tundraast, mon\u00e2ttii ain-uv 61 000 poccud a\u0111ai \u00e1\u00e1rvu mield vii\u0111\u00e2d u\u00e1si poccuin. U\u00e1si perruin mon\u00e2ttii puoh poccuid. Sij meridii ku\u00e1l\u00e1st\u0161kyetti\u0111 v\u00e2i piergejeh tundraast ton r\u00e4i ko pu\u00e1sui-i\u00e4luh l\u00e1\u00e1 \u0161oh\u00e2n\u00e2m nuuvt, et eletteh vuod ulmuid. Suom\u00e2st t\u00e4lviv 2019\u20122020 mon\u00e2ttii \u00e1\u00e1rvu mield 15 000 poccud vaig\u00e2dis ku\u00e1ttumtilij tet. Ton t\u00e4\u00e4lvi \u00e4\u00e4igi pu\u00e1suiulmui pargoh lasanii melg\u00e2d\u00e1vt j\u00e1 maa\u014bgah rest\u00e2luvvii \u0161e.<\/p>\n\n\n\n Pu\u00e1suiulmuid j\u00e1 pu\u00e1suitu\u00e1lukulttuur\u00e1id poccust lii merettes stuorr\u00e2 \u00e1rvu. Si\u00e4mm\u00e1st pu\u00e1sui lii arktisijn ekosysteemijn ku\u00e1vd\u00e1\u0161\u0161laaj\u00e2: tot vaaigut ennuv ub\u00e2 elleesi\u00e4rv\u00e1duv toim\u00e2m\u00e2n. Pu\u00e1sui ku\u00e1ttumen\u00e2mij stivrejum kevttim\u00e1in lii m\u00e1h\u0111ul\u00e2\u0161 vaigutti\u0111 joba sud\u00e2h\u00e1nn\u00e1\u00e1s tu\u00e1luku\u00e1vlui si\u00e4ilum\u00e2n. Ton tet ko ku\u00e1ttum vaaigut \u0161adol\u00e2\u0161vuot\u00e2n, tot pu\u00e1ht\u00e1 vaigutti\u0111 ub\u00e2 p\u00e1ih\u00e1lii \u0161o\u014b\u014b\u00e2d\u00e2hh\u00e2n.<\/p>\n\n\n\n Charter-haav\u00e2 ulmen lii ovdedi\u0111 tom, et arktisijn si\u00e4rv\u00e1duv\u00e2in l\u00e1\u00e1 pyerebeh vu\u00e1h\u00e1dum\u00e4\u00e4pih ko \u0161o\u014b\u014b\u00e2d\u00e2h nub\u00e1stuv\u00e1 j\u00e1 lu\u00e1ndu maa\u014bg\u00e2pi\u00e4l\u00e1l\u00e2\u0161vuot\u00e2 ki\u00e4pp\u00e1n. Tan oovd\u00e2n pargeh ovd\u00e2merkk\u00e2n nuuvt, et ovd\u00e2stitteh hu\u00e1mm\u00e1\u0161uumijd, analyysijd j\u00e1 myensteristmijd. Haav\u00e2st ovd\u00e2stitteh meid u\u00e1nihis, pelikuhes j\u00e1 kuhes \u00e4igiperspektiivij tutk\u00e2mpu\u00e1tusijd nuuvt, et u\u00e1inih kuhes \u00e4igiperspektiiv nub\u00e1stus\u00e2id. Nub\u00e1stus\u00e2id t\u00e1rkkojeh eivi holoseenpaje (majemuuh 11 000 ihheed) aalg\u00e2 r\u00e4\u00e4jist, mut t\u00e4rhimus tutk\u00e2mu\u0161\u00e2id taheh majemui 40 ive \u00e4igipaajeest.<\/p>\n\n\n\n Charter-haah\u00e2 pyevtit oovt\u00e2st p\u00e1ih\u00e1lijgijn ulmuigijn ti\u00e4\u0111u j\u00e1 hutk\u00e1 m\u00e1h\u0111ulijd muuls\u00e2i\u00e4vtuid pu\u00e1ttee aaigij v\u00e1r\u00e1s. Ulmen lii v\u00e4ldi\u0111 vuot\u00e2n t\u00e4rhibeht ko ovd\u00e2l p\u00e1ih\u00e1lii i\u00e4l\u00e1tt\u00e2s\u00e2i, nuuvtko pu\u00e1suitu\u00e1lu, vaikutt\u00e2s\u00e2id \u0161o\u014b\u014b\u00e2d\u00e2hmyensteristmist. Tagarijgijn vuovijgijn Charter-haah\u00e2 vigg\u00e1 r\u00e4hti\u0111 ive 2050 r\u00e4i skenarioid, moin p\u00e1ih\u00e1l\u00e1vt teheliih i\u00e4l\u00e1tt\u00e2sah l\u00e1\u00e1 f\u00e1\u00e1rust. Ulmen lii, et mi\u00e4r\u00e1d\u00e2stahheeh v\u00e1ld\u00e1\u010d\u010dii vuot\u00e2n meiddei p\u00e1ih\u00e1lij si\u00e4rv\u00e1duv\u00e2i j\u00e1 i\u00e4l\u00e1tt\u00e2sh\u00e1rjutteijei aktiivlii rooli talle ko lii t\u00e1rbu vu\u00e1h\u00e1du\u0111 nub\u00e1stuss\u00e1id j\u00e1 cogg\u00e2\u0111 taid.<\/p>\n\n\n\n Charter-haav\u00e2st l\u00e1\u00e1 \u010di\u010d\u010d\u00e2m “pargopakettid”, moin maa\u014bg\u00e2i staat\u00e2i j\u00e1 maa\u014bg\u00e2i tie\u0111\u00e2suorgij totkeeh totkeh oovt\u00e2st. Haav\u00e2 pargoid tu\u00e1rju meiddei r\u00e4vvejeijee \u00e4\u0161\u0161itobdeeju\u00e1vkku, moos kuleh pu\u00e1suitu\u00e1lu, hald\u00e2tt\u00e2hsuorgij j\u00e1 tie\u0111\u00e2viest\u00e2dem \u00e1\u00e1mm\u00e1tulmuuh.<\/p>\n\n\n\n Jos t\u00e1\u00e1tuh laseti\u00e4\u0111uid suom\u00e2kiel\u00e2n, v\u00e4\u00e4ldi oht\u00e2vuo\u0111\u00e2: sirpa.rasmus@ulapland.fi<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Charter lii tutk\u00e2mhaah\u00e2, mon lii rutt\u00e2d\u00e2m EU Horisont 2020 -ohjelm. Tot lii \u0161odd\u00e2m, ko l\u00e1\u00e1 halijd\u00e2m iberdi\u0111 pyerebeht prosesijd, moi tet arktisii ku\u00e1vlui \u0161o\u014b\u014b\u00e2d\u00e2h j\u00e1 eenn\u00e2mkevttim nub\u00e1stuveh jotel\u00e1vt. Haav\u00e2 nomm\u00e2 lii u\u00e1nidum e\u014bg\u00e2l\u00e2skiel\u00e2g noom\u00e2st: Drivers and Feedbacks of Changes in Arctic Terrestrial Biodiversity (Arktisii eenn\u00e2mlu\u00e1ndu biodiversiteet nub\u00e1stus\u00e2i tov\u00e2tteijeeh j\u00e1 m\u00e4ccee proseseh). Haah\u00e2 lii \u00e1lg\u00e1m \u010doh\u010duv<\/p>\n